Không chỉ gây ấn tượng bởi trang phục truyền thống viền xanh tua rua đỏ độc đáo, đồng bào Dao Thanh Y ở Quảng Ninh còn sở hữu một kho tàng ẩm thực vô cùng đặc sắc. Mỗi món ăn nơi đây không chỉ đượm hương vị tự nhiên của núi rừng mà còn được coi như một bài thuốc quý bảo vệ sức khỏe.
Đến với những bản làng miền núi thuộc xã Quảng La, Ba Chẽ, Tiên Yên hay Uông Bí, du khách sẽ được chìm đắm trong không gian văn hóa nguyên sơ và thưởng thức những món ăn mang triết lý sống hòa hợp với thiên nhiên của người Dao Thanh Y.

Ẩm thực gắn liền với y học gia truyền
Sống giữa vùng đại ngàn quanh năm sương ẩm, người Dao Thanh Y từ xưa đã đúc kết nên nghệ thuật ẩm thực độc đáo: “Thực phẩm cũng chính là bài thuốc”. Mỗi bữa ăn không chỉ đơn thuần để no bụng mà còn giúp điều hòa khí huyết, xua tan cái lạnh và nâng cao sức đề kháng.
Đồng bào tận dụng tối đa nguồn nguyên liệu tự nhiên như gạo nếp nương, củ dong riềng, măng trúc, măng vầu, củ gừng gió và hàng chục loại lá thuốc nam gia truyền. Các thực phẩm có tính hàn (như cá suối, măng tươi, ốc núi) luôn được gia giảm khéo léo với gia vị có tính nhiệt cao (như hạt dổi, ớt, gừng gió, rượu men lá) để tạo ra sự cân bằng hoàn hảo.

Các loại bánh dâng cúng tâm linh
- Bánh Chưng Tày (Bánh chưng dài): Có dạng hình trụ tròn dài từ 25–30 cm, gói từ gạo nếp nương tuyển chọn cùng đỗ xanh nhuyễn và thịt lợn bản. Bánh được luộc ròng rã 10–12 tiếng, là lễ vật bắt buộc trong Tết Nguyên Đán, Lễ Cấp Sắc và Lễ Mừng cơm mới.
- Bánh Coóc Mò (Bánh sừng trâu): Bánh nếp gói hình chóp nhọn nhỏ nhắn như sừng trâu, tượng trưng cho sự sinh sôi nảy nở của vật nuôi và mùa màng.
- Bánh Giầy và Bánh Gio (Bánh Tro): Những thức bánh cổ truyền được làm thủ công từ gạo nếp nương dẻo thơm, thể hiện lòng thành kính dâng lên thần linh và tổ tiên trong các dịp lễ Tết, nghi lễ dòng họ.
- Xôi Ngũ sắc: Được nhuộm màu tự nhiên từ lá cẩm, nghệ và vỏ cây rừng, biểu trưng cho sự hòa hợp Ngũ hành và núi rừng.


Món mặn đặc sắc và đậm đà hương vị núi rừng
- Khâu nhục & Lợn quay lá mắc mật: Thịt lợn bản quay than hồng thơm lừng lá mắc mật. Món Khâu nhục được ướp rau muối khô (tau soi), húng lìu và rượu ngô rồi hấp cách thủy mềm rục, là món cỗ sang trọng trong các nghi lễ lớn.
- Thịt lợn muối chua (Ủ men thính ngô): Thịt lợn thái miếng to trộn thính ngô, muối hột và rượu ngô nén chặt trong chum đất 1–2 tháng. Món ăn lên men tự nhiên này vừa đậm đà vừa là cách tích trữ lương thực độc đáo ngày mưa lũ.
- Cá suối nướng & Cá ầm: Cá suối tươi ướp hạt dổi, ớt, gừng gió rồi kẹp nẹp tre nướng than hồng hoặc gói lá chuối vùi tro nóng (cá ầm), giữ nguyên vị ngọt mộc mạc.


Thức uống bổ dưỡng từ thiên nhiên
- Rượu men lá truyền thống: Nấu từ bánh men kết hợp từ 20-30 loại cây thuốc nam hái từ rừng sâu. Rượu thơm nồng thảo mộc, uống êm, giúp lưu thông khí huyết và xua tan mệt mỏi.
- Trà dây & Nước lá rừng: Trà dây, giảo cổ lam đun nước uống hằng ngày giúp giải độc, mát gan và hỗ trợ tiêu hóa rất tốt.

Vấn vương không gian nghi lễ và lễ hội
Trong đời người đàn ông Dao Thanh Y, Lễ Cấp Sắc (Tẩu Sai) là nghi lễ trưởng thành quan trọng nhất. Mâm cỗ cúng tổ tiên dâng gà trống nguyên con, thịt lợn miếng to, bánh chưng Tày và rượu men lá. Đáng chú ý, thầy cúng và người thụ lễ phải ăn chay nghiêm ngặt (chỉ dùng cơm trắng, rau rừng luộc và muối vừng) để giữ sự thanh sạch trong tâm hồn.
Đến tháng 10 âm lịch, đồng bào tưng bừng đón Lễ Mừng Cơm Mới (Tết Mả Nàm). Cả bản làng cùng tạ ơn đất trời bằng cơm nếp mới, bánh coóc mỏ và cá suối nướng thơm phức.

Nâng tầm di sản ẩm thực gắn với du lịch
Những năm gần đây, nhiều sản phẩm ẩm thực của đồng bào Dao Thanh Y đã được Quảng Ninh chuẩn hóa thành sản phẩm OCOP địa phương như Rượu men lá Ba Chẽ, Bánh Tài Lồng Ệt, Măng trúc muối…
Việc đẩy mạnh các mô hình homestay trải nghiệm tại Ba Chẽ, Hạ Long, Tiên Yên, Uông Bí giúp du khách có cơ hội cùng bà con vào rừng hái lá thuốc, gói bánh, đồ xôi và thưởng thức mâm cỗ Dao Thanh Y bên bếp lửa nhà sàn. Đây chính là hướng đi hiệu quả vừa giúp bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, vừa mang lại nguồn sinh kế bền vững cho đồng bào vùng cao.
Bài viết: Nguyễn Toan

Để lại một phản hồi