Mang trong mình bề dày lịch sử cư trú lâu đời, cộng đồng dân tộc Sán Dìu tại Quảng Ninh đã bồi đắp và lưu giữ một hệ thống di sản văn hóa truyền thống vô cùng đặc sắc. Từ hệ thống gia phả dòng họ, tín ngưỡng tâm linh, nghệ thuật hát Soọng Cô, Lễ hội Đại Phan quy mô cho đến không gian Làng văn hóa – du lịch tại Vân Đồn, đồng bào Sán Dìu đang viết tiếp câu chuyện bảo tồn bản sắc gắn với phát triển du lịch bền vững.

I. Nguồn gốc lịch sử và hệ thống gia phả dòng họ độc đáo
1. Lịch sử cư trú và tên gọi
Dân tộc Sán Dìu (tự gọi là Sthang Deo, có tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Hán) là một trong những cộng đồng dân tộc thiểu số định cư lâu đời tại Quảng Ninh. Theo các tài liệu nghiên cứu, tổ tiên người Sán Dìu di cư từ miền Nam Trung Quốc vào Việt Nam từ khoảng 300 năm trước, trong đó Quảng Ninh là một trong những địa bàn đặt chân sớm nhất.
Đồng bào sinh sống tập trung tại các vùng bán sơn địa, ven biển và miền núi như Vân Đồn, Cẩm Phả, Tiên Yên, Đầm Hà, Hải Hà… Tiêu biểu nhất phải kể đến thôn Bình Dân (Vân Đồn) – nơi hiện đang lưu giữ và bảo tồn nguyên vẹn nhiều giá trị văn hóa truyền thống tiêu biểu.
2. Hệ thống dòng họ và tri thức gia phả
Cộng đồng Sán Dìu quy tụ nhiều dòng họ lớn như Tạ, Diệp, Lý, Từ, Ninh, Trương, Lê, Ân, Trần… Một nét văn hóa rất đặc trưng là hệ thống tên lót truyền thống được quy định chặt chẽ trong gia phả (thường gồm danh sách 16 hoặc 20 tên lót cho nam giới theo thứ tự các thế hệ). Thông qua hệ thống tên lót này, các thế hệ trong dòng họ có thể dễ dàng nhận biết thứ bậc, vai vế, thể hiện ý thức hướng về nguồn cội và sự gắn kết bền chặt của cộng đồng.
II. Phong tục tập quán và đời sống văn hóa tinh thần
1. Tín ngưỡng dân gian và các nghi lễ tâm linh
- Thờ cúng tổ tiên và thần linh: Bàn thờ gia tiên luôn được đặt ở vị trí trang trọng nhất trong ngôi nhà. Bên cạnh đó, đồng bào còn duy trì tục thờ Thành hoàng, thần làng và lập bàn thờ Môn thần ở gần cửa ra vào để cầu mong bảo vệ bình an, xua đuổi tà khí.
- Tục lấy nước đầu năm: Vào thời khắc giao thừa, người dân đi lấy nguồn nước sạch từ giếng hoặc khe suối về nhà để thực hiện nghi thức đón năm mới với ước nguyện sức khỏe, may mắn và sự sung túc.
- Lễ hội Đại Phan: Đây là đại lễ tâm linh lớn nhất của người Sán Dìu, mang ý nghĩa cầu mùa, tạ ơn thần linh. Lễ hội bao gồm các nghi thức độc đáo như: Lễ rước hình Sơn Thái nhân, dựng cây Thí Phan, lễ chém súc, cùng hai nghi thức mạo hiểm và linh thiêng bậc nhất là leo đao (leo gươm) và lội than.

2. Phong tục hôn nhân truyền thống đặc sắc
Hôn nhân của người Sán Dìu trải qua nhiều nghi thức chuẩn mực: từ lễ dạm hỏi (xin lá số), lễ báo tin mừng, lễ ăn hỏi cho đến lễ cưới chính thức. Trong đó, nổi bật nhất là hai tập tục độc đáo:
- Hát chắn cổng (Lán hống): Khi đoàn nhà trai đến đón dâu, đại diện nhà gái tổ chức hát đối đáp Soọng Cô để “thử tài” ứng đối; nhà trai phải khéo léo dùng lời ca tiếng hát vượt qua thử thách mới được bước qua cổng.
- Tục cõng cô dâu: Khi rước dâu hoặc đi qua suối, nghi thức cõng cô dâu vẫn được lưu truyền như một nét đẹp chúc phúc cho cuộc sống hôn nhân vững bền.

3. Di sản diễn xướng dân ca Soọng Cô
Soọng Cô là loại hình dân ca trữ tình tiêu biểu đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Được thể hiện chủ yếu qua hình thức hát đối đáp bằng tiếng Sán Dìu (lưu truyền qua sách cổ chữ Hán/Nôm Sán Dìu), Soọng Cô vang lên trong các dịp lễ hội, đám cưới, mừng nhà mới hay những đêm trăng giao duyên, gắn kết tình cảm cộng đồng sâu sắc.
III. Kiến trúc, công cụ lao động và tri thức ẩm thực
- Kiến trúc nhà ở (Nhà trình tường): Xưa kia, người Sán Dìu thường làm nhà sát sườn đồi, sử dụng vật liệu tự nhiên như gỗ, tre, rơm rạ và kỹ thuật làm tường bằng gạch đất tự đóng kết hợp vữa đất dẻo, lợp mái cỏ tranh để thích nghi với khí hậu.
- Công cụ lao động: Tiêu biểu với xe quệt (không bánh, dùng trâu kéo chuyên chở trên đồi núi), dọ đan bằng mây và các công cụ cày bừa truyền thống.
- Ẩm thực truyền thống: Kho tàng ẩm thực phong phú gắn liền với sản xuất nông nghiệp, tiêu biểu như: bánh chưng gù (hình dáng thuôn dài, hơi cong như lưng gùi), bánh tài lồng ệt (màu nâu vàng, dẻo thơm vị đường phên và lạc), bánh bạc đầu, khau nhục (thịt ba chỉ hấp gia vị đậm đà), xôi đen (nhuộm màu từ lá rừng tự nhiên) và bánh bò, bánh đúc.

IV. Bảng tổng hợp đặc điểm phong tục tập quán Sán Dìu tại Quảng Ninh
| Tiêu chí | Đặc điểm tiêu biểu |
| Lịch sử cư trú | Định cư hàng trăm năm tại Quảng Ninh; tập trung ở Vân Đồn, Cẩm Phả, Hạ Long, Tiên Yên, Đầm Hà, Hải Hà… |
| Dòng họ | Tự gọi là Sthang Deo; duy trì hệ thống tên lót ghi chép trong gia phả phân định thế hệ. |
| Tín ngưỡng | Thờ cúng tổ tiên, thần làng, Môn thần; duy trì tục lấy nước đầu năm. |
| Lễ hội | Lễ hội Đại Phan với các nghi thức dựng cây Thí Phan, leo đao, lội than. |
| Hôn nhân | Đầy đủ lễ nghi dạm hỏi, ăn hỏi, lại mặt; nổi bật với tục hát chắn cổng và rước dâu. |
| Dân ca | Hát Soọng Cô – Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. |
| Kiến trúc & Ẩm thực | Nhà trình tường đất; ẩm thực nổi danh với bánh chưng gù, bánh tài lồng ệt, xôi đen, khau nhục. |
V. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển du lịch
Trước những tác động của thời gian và hiện đại hóa, thành phố Quảng Ninh và chính quyền địa phương đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp thiết thực để giữ gìn bản sắc văn hóa Sán Dìu:
- Thành lập các CLB Soọng Cô: Duy trì sinh hoạt thường xuyên và mở lớp truyền dạy tiếng nói, chữ viết, làn điệu dân ca cho thế hệ trẻ.
- Phục dựng lễ hội: Định kỳ tái hiện Lễ hội Đại Phan (như các kỳ tổ chức tại thôn Bình Dân, Vân Đồn vào các năm 2008, 2022 và gần nhất là năm 2026).
- Phát triển du lịch cộng đồng: Điển hình là việc khánh thành Làng văn hóa – du lịch dân tộc Sán Dìu tại thôn Bình Dân (Vân Đồn) vào năm 2024 và tiếp tục triển khai giai đoạn II, trở thành điểm đến hấp dẫn để du khách trải nghiệm không gian trưng bày, thưởng thức ẩm thực và học hát Soọng Cô.


Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Sán Dìu không chỉ khẳng định sức sống bền bỉ của di sản trong đời sống đương đại, mà còn làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa dạng, rực rỡ sắc màu của vùng đất Quảng Ninh.
Bài viết: Nguyễn Toan

Để lại một phản hồi