Giữa bức tranh thiên nhiên hùng vĩ của vùng đất mỏ Quảng Ninh, đồng bào dân tộc Tày sinh sống tại các xã miền núi như Bình Liêu, Ba Chẽ, Tiên Yên vẫn ngày đêm gìn giữ và nuôi dưỡng một báu vật tinh thần vô giá: Nghệ thuật hát Then và đàn Tính. Không chỉ là âm thanh của tín ngưỡng và đời sống tâm linh, tiếng Then, tiếng Tính còn là nhịp đập trái tim, là nét đẹp văn hóa làm rạng rỡ thêm bức tranh đa sắc màu của các dân tộc vùng Đông Bắc.

1. Hát Then – Tiếng hát giao cảm giữa con người và thế giới tâm linh
Hát Then là loại hình diễn xướng dân gian đặc sắc, gắn kết chặt chẽ với đời sống tinh thần, tín ngưỡng và tâm linh của người Tày. Từ xa xưa, hát Then đã được cất lên trong các nghi lễ cầu bình an, chúc sức khỏe, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Người thực hành Then vừa hát vừa gảy đàn Tính, dệt nên một không gian nghệ thuật trang nghiêm nhưng cũng rất đỗi dung dị. Từng câu Then ngân lên bằng lời ca giàu hình ảnh, kể câu chuyện mộc mạc về thiên nhiên, cuộc sống, tình yêu quê hương và niềm tin mãnh liệt vào những điều thiện lành. Ngày nay, bên cạnh không gian nghi lễ truyền thống, hát Then đã bước lên sân khấu các chương trình văn hóa, hội diễn và lễ hội lớn, trở thành niềm tự hào của đồng bào.

2. Đàn Tính – Linh hồn đồng điệu của tiếng Then
Nhắc đến hát Then không thể tách rời cây đàn Tính – nhạc cụ được chế tác thủ công vô cùng tinh tế từ quả bầu khô làm bầu cộng hưởng, kết hợp với cần đàn thon dài và những sợi dây tơ mảnh mai. Tiếng đàn Tính không phô trương mà thủ thỉ, trầm ấm như tiếng suối ngàn réo rắt giữa núi rừng Đông Bắc.
- Quá trình chế tác công phu: Những quả bầu khô được lựa chọn kỹ lưỡng, phơi khô để chuẩn bị cho công đoạn gọt giũa, tạo hình thành bầu đàn dưới đôi bàn tay tài hoa của các nghệ nhân.
- Không gian lan tỏa: Đàn Tính không chỉ đóng vai trò đệm cho các làn điệu Then trong nghi lễ, hội hè, mà còn được đưa vào trường học qua các tiết học ngoại khóa, câu lạc bộ văn nghệ và hoạt động du lịch cộng đồng, góp phần lan tỏa mạnh mẽ giá trị di sản.

3. Sức sống của Then và Tính trong đời sống đồng bào Tày Quảng Ninh
Tại các địa bàn có đông đồng bào Tày sinh sống như Bình Liêu, Ba Chẽ và Tiên Yên, âm thanh đàn Tính và làn điệu Then luôn hiện hữu trong mọi sinh hoạt cộng đồng. Đặc biệt, hình ảnh các bà, các mẹ trong trang phục chàm truyền thống ngồi quây quần bên bếp lửa ấm cúng, ôm đàn gảy hát cho con cháu nghe đã trở thành biểu tượng bình yên của bản làng vùng cao. Sự trao truyền tự nhiên ấy chính là chìa khóa giúp mạch nguồn di sản không bao giờ đứt gãy qua các thế

4. Giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục sâu sắc
Hát Then và đàn Tính chứa đựng giá trị to lớn về thế giới quan, nhân sinh quan và nghệ thuật diễn xướng dân gian của người Tày. Vẻ đẹp tinh tế của ngôn ngữ, âm nhạc kết hợp cùng tiếng đàn Tính khoan thai đã vẽ nên bức tranh thiên nhiên và con người vùng cao đậm chất thơ. Việc thực hành loại hình nghệ thuật này giúp nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc, bồi đắp tình yêu quê hương và ý thức trách nhiệm gìn giữ bản sắc cho thế hệ trẻ.
5. Chung tay gìn giữ và phát huy bản sắc tiếng Then, tiếng Tính
Giữa nhịp sống hiện đại, để di sản hát Then và đàn Tính tiếp tục trường tồn, cấp thiết cần triển khai đồng bộ các giải pháp.
- Truyền dạy trong trường học và cộng đồng: Phát huy vai trò của các Nghệ nhân Ưu tú (như Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Thị Viên ở khu Nà Làng, xã Bình Liêu) trong việc tận tình truyền dạy kỹ thuật chơi đàn Tính và hát Then cho học sinh, thế hệ trẻ.
- Đưa Then vào hoạt động giáo dục – du lịch: Thành lập các câu lạc bộ dân ca tại các trường học (như Trường TH&THCS Đồng Tâm), tổ chức giao lưu ngoại khóa, kết hợp quảng bá qua du lịch cộng đồng và các nền tảng số.
- Tôn vinh nghệ nhân: Có chính sách hỗ trợ, động viên kịp thời những “báu vật nhân văn sống” đang âm thầm gìn giữ và truyền lửa di sản.

Tiếng Then cất lên cùng tiếng đàn Tính không chỉ là âm thanh nghệ thuật, mà còn là thanh âm của ký ức và khát vọng vươn lên. Giữa núi rừng Quảng Ninh, dòng chảy di sản ấy vẫn đang ngày đêm được bồi đắp, kết nối quá khứ với hiện tại, để bản sắc văn hóa Tày mãi trường tồn cùng non nước quê hương
Bài viết: Nguyễn Toan

Để lại một phản hồi