Nổi bật với chiếc mũ lăng trụ bọc vải đỏ cao vút cùng những dải hoa văn thổ cẩm thêu tay dày đặc, trang phục của người Dao Thanh Phán tại Quảng Ninh được đánh giá là một trong những bộ lễ phục nguyên gốc, rực rỡ và giữ được nét cổ xưa nhất Việt Nam. Tại khu vực Đầm Hà (huyện Đầm Hà cũ, TP Quảng Ninh), đồng bào Dao Thanh Phán (còn gọi là Dao Lô Gang, Dao Đại Bản) sinh sống tập trung chủ yếu tại xã Quảng Tân và xã Đầm Hà (hai đơn vị hành chính cấp xã mới được sắp xếp, sáp nhập từ các xã, thị trấn cũ như Quảng An, Quảng Lâm, Dực Yên, Quảng Tân, Đầm Hà…) và gìn giữ bộ trang phục không chỉ như vật dụng mặc hằng ngày mà như một “bản trường ca thổ cẩm” ghi dấu lịch sử và tín ngưỡng tộc người.

Phân biệt đặc trưng vùng miền (Dao Thanh Phán Đầm
Hà với nhóm Hoành Bồ cũ):
Trong cộng đồng người Dao Thanh Phán ở Quảng Ninh có sự khác biệt rõ rệt:
nhóm ở vùng Hoành Bồ cũ (nay thuộc Hạ Long) để tóc dài, quấn khăn và không đội
mũ hộp cao. Ngược lại, phụ nữ Dao Thanh Phán tại Đầm Hà (cùng với Tiên Yên,
Bình Liêu) giữ tập quán truyền thống cạo cao phần tóc trán/tóc mai và đội chiếc
mũ hình hộp chữ nhật cao 25–30 cm bọc vải đỏ tươi.
PHẦN I. KỲ CÔNG NGHỆ THUẬT “ĐẾM MŨI CHỈ” TRÊN NỀN VẢI CHÀM
Để làm nên một bộ trang phục hoàn chỉnh, phụ nữ Dao Thanh Phán ở Đầm Hà phải mất từ vài tháng đến hàng năm trời cần mẫn bên khung dệt và kim chỉ.
1. Chất liệu & Kỹ thuật nhuộm chàm
- Vải nền: Được dệt thủ công từ sợi bông tơ tự nhiên, sau đó ngâm nhuộm chàm nhiều lần suốt nhiều tháng để đạt được màu chàm đen đậm (hầu như chuyển sang màu đen tuyền).
- Đặc tính: Vải chàm mịn, dày dặn, chịu lực tốt, giúp người mặc chống lại cái lạnh của vùng núi cao Đầm Hà cũng như chống bị sương muối, gai rừng cào khi đi làm nương rẫy.
2. Sắc đỏ chủ đạo và nghệ thuật thêu “Đếm mũi chỉ”
- Sắc đỏ “tôn vương”: Màu đỏ tươi là gam màu chủ đạo, chiếm diện tích nổi bật nhất trên toàn bộ trang phục (từ mũ đội đầu, cổ áo, vạt áo cho đến ống quần thêu hoa văn). Trong tâm thức người Dao Thanh Phán, màu đỏ tượng trưng cho thần Mặt Trời, sinh lực, may mắn, ngọn lửa xua đuổi tà khí và năng lượng sinh tồn.
- Kỹ thuật thêu đếm mũi chỉ: Phụ nữ Dao Thanh Phán không vẽ mẫu phác thảo trước lên vải. Họ dùng kỹ thuật thêu đếm từng sợi dệt từ mặt trái của mảnh vải chàm. Mũi kim đâm luồn chính xác từng sợi tơ để hoa văn nổi lên chuẩn xác, sắc nét ở mặt phải. Các loại chỉ thêu bao gồm chỉ tơ, chỉ len với các gam màu rực rỡ như đỏ, vàng, xanh lá, xanh lam và trắng.

PHẦN II. CHI TIẾT CẤU TRÚC TRANG PHỤC PHỤ NỮ DAO THANH PHÁN
Bộ trang phục hoàn chỉnh của phụ nữ Dao Thanh Phán ở Đầm Hà rất nặng và cầu kỳ, bao gồm 4 chi tiết chính: Mũ đội đầu, Áo dài tà, Quần dài thêu kín hoa văn và Dây thắt lưng.

1. Mũ đội đầu – “Nhận diện độc bản” cao 25–30 cm
- Cấu trúc khung: Khung mũ có phom dáng hình hộp chữ nhật (hoặc lăng trụ vát nhọn), cao từ 25–30 cm. Lõi khung được tạo nên từ xốp, bìa giấy bồi cứng hoặc xếp chồng từ nhiều lớp vải cứng ép phẳng vuông vắn.
- Lớp bọc ngoài: Lớp bên trong quấn bằng vải chàm đen, bên ngoài bọc một lớp vải đỏ tươi. Trùm lên trên cùng là chiếc khăn thêu thổ cẩm nhiều màu sắc hoặc khăn hoa đỏ truyền thống.
- Chi tiết trang trí & Ý nghĩa: Bốn góc mũ hoặc đỉnh mũ gắn các dải tua rua chỉ đỏ/vàng rủ xuống. Phụ nữ đã có gia đình sẽ đội mũ cao và cố định khung cứng chắc chắn; trong khi con gái tuổi cập kê thường chít khăn vuông đơn giản hoặc đội mũ có vành thấp hơn phụ nữ đã lập gia đình. Khi đội chiếc mũ này, vóc dáng của người phụ nữ trở nên cao ráo, thanh thoát và vô cùng nổi bật giữa núi rừng.


2. Áo dài tà & Quần thêu kín hoa văn
- Áo dài tà: Áo dài qua gối, xẻ tà hai bên hông, thân áo may bằng vải chàm đen. Nẹp cổ áo kéo dài xuống đến thắt lưng được may bằng một dải vải thổ cẩm lớn màu đỏ, thêu đầy đặn các họa tiết hình học gãy khúc, chữ Vạn, hình răng cưa. Hai bên mép nẹp ngực đính dải hoa văn hoặc các chùm hoa chỉ đỏ nhỏ nhung mịn. Ống tay áo thuôn gọn, phần cửa tay đính một dải thổ cẩm rộng khoảng 10–15 cm thêu hoa lá, chân chim, sóng nước rất tỉ mỉ.
- Quần dài thêu kín: Khác hoàn toàn với chiếc quần đùi trơn của người Dao Thanh Y cùng sinh sống tại Đầm Hà, quần của phụ nữ Dao Thanh Phán là quần dài đến cổ chân. Quần dáng ống rộng, đũng sâu, cạp dây rút. Nửa trên thân quần (từ đùi trở lên) giữ màu chàm đen trơn; bắt đầu từ phần ngang đầu gối trở xuống tận gấu quần được thêu kín bằng các dải hoa văn thổ cẩm song song. Mật độ mũi thêu dày đặc khiến phần ống quần dưới trở nên cứng cáp, đứng phom và mang vẻ đẹp tráng lệ.


3. Thắt lưng (Dây lưng thổ cẩm)
- Thắt lưng: Dùng dây vải tự dệt hoặc dải lụa đỏ quấn nhiều vòng quanh eo để bó sát tà áo dài vào thân người, giúp người mặc vừa gọn gàng khi di chuyển vừa tôn lên đường nét cơ thể.
PHẦN III. CHI TIẾT CẤU TRÚC TRANG PHỤC NAM GIỚI
Trang phục nam giới Dao Thanh Phán tại Đầm Hà có thiết kế giản dị nhưng trang nghiêm, chú trọng sự khỏe khoắn, linh hoạt trong lao động sản xuất nhưng vẫn giữ nét trang trọng trong các dịp lễ hội, nghi lễ truyền thống:
- Áo nam truyền thống: Chủ đạo là áo dài màu chàm đen (hoặc xanh đen) qua đầu gối, xẻ tà hai bên, kiểu dáng năm thân cài cúc vải lệch sang phải (hoặc dùng dải buộc). Khi lao động thường ngày có thể mặc áo ngắn gọn nhẹ, nhưng trong các dịp lễ hội, Tết, cưới hỏi hay lễ Cấp sắc, nam giới mặc áo dài có viền cổ áo và nẹp ngực thêu hoa văn chỉ đỏ, vàng hình răng cưa hoặc sóng nước tinh tế.
- Quần nam: Quần chân què ống rộng màu chàm đen, không thêu hoa văn, cạp luồn dây buộc giúp người mặc thoải mái, gọn gàng khi di chuyển và lao động.
- Khăn đội đầu: Quấn khăn chàm đen gọn gàng trên đầu theo lối truyền thống của tộc người.
PHẦN IV. TỔNG HỢP HỌA TIẾT VÀ TÍN NGƯỠNG TÂM LINH

| Biểu tượng/Họa tiết | Chi tiết thể hiện trên trang phục | Ý nghĩa Văn hóa/Tâm linh |
| Sắc Đỏ Rực Rỡ | Phủ kín mũ đội đầu, nẹp áo, ống quần thổ cẩm, chỉ thêu. | Tượng trưng cho thần Mặt Trời, sức mạnh sinh sôi, ngọn lửa xua đuổi tà ma và xua tan cái lạnh vùng cao. |
| Vải Chàm Đen (Nền) | Thân áo, thân quần, nền khăn. | Tượng trưng cho đất mẹ, sự kiên cường, kín đáo và khả năng hòa hợp với thiên nhiên. |
| Họa tiết Chân chim / Dấu chân thú | Thêu ở ống tay áo, gấu quần. | Ghi dấu lịch sử săn bắt, hái lượm và sự gắn bó mật thiết với muôn thú giữa rừng già. |
| Họa tiết Cây vằn / Cây thông / Búp cây | Thêu trên dải thổ cẩm quần dài. | Ước vọng về sự sinh sôi nảy nở của hoa màu, sự trường tồn bền bỉ như cây rừng. |
| Họa tiết Hình vuông / Chữ Vạn | Thêu ở nẹp ngực áo dài và gấu quần. | Đại diện cho ruộng nương, đất đai và ước nguyện vạn sự may mắn, bình an. |
PHẦN V. TRANG PHỤC TRONG NGHI LỄ VÀ LỄ HỘI ĐẶC BIỆT
1. Trong Lễ Cấp Sắc và Lễ Cưới
- Lễ Cấp Sắc (Nghi lễ trưởng thành của nam giới): Trong nghi lễ linh thiêng này, thầy cúng khoác lên mình bộ áo dài lễ màu đỏ hoặc vàng in thêu họa tiết rồng phượng sặc sỡ và đội mũ biểu tượng thần linh; trong khi người được cấp sắc mặc bộ áo dài màu chàm đen có nẹp ngực thêu hoa văn đỏ, vàng cầu kỳ, đại diện cho sự chứng nhận của tổ tiên và các vị thần.

- Bộ trang phục Cô Dâu: Cô dâu Dao Thanh Phán trong ngày cưới đội chiếc mũ cao nhất, phủ thêm một dải khăn đỏ lớn trùm kín mặt. Trang phục đính nhiều trang sức bạc (vòng cổ, xà tích, hoa tai) cùng hàng ngàn mũi thêu đỏ tươi, tượng trưng cho hạnh phúc vẹn tròn.

2. Trong các sinh hoạt văn hóa cộng đồng tại Đầm Hà
Vào các dịp lễ hội truyền thống, ngày hội Đại đoàn kết hay các sự kiện văn hóa lớn của địa phương và tỉnh Quảng Ninh, phụ nữ Dao Thanh Phán tại xã Quảng Tân và xã Đầm Hà (hai đơn vị hành chính mới sau sáp nhập) lại xúng xính trong những bộ trang phục đẹp nhất. Đây cũng là dịp để các nghệ nhân, bà, mẹ phô diễn tài năng thêu thùa, thi dệt thổ cẩm và truyền dạy kỹ thuật thêu đếm mũi chỉ cho các thế hệ trẻ.
PHẦN VI. BẢO TỒN “KIỆT TÁC THỔ CẨM” VÙNG CAO ĐẦM HÀ
Trước làn sóng hiện đại hóa, nghề thêu may trang phục truyền thống của người Dao Thanh Phán đứng trước không ít thách thức. Chính quyền các xã Quảng Tân, Đầm Hà cùng tỉnh Quảng Ninh đã và đang triển khai nhiều giải pháp thiết thực nhằm bảo tồn di sản quý báu này:
- Truyền nghề trong cộng đồng và học đường: Mở các lớp truyền dạy nghệ thuật thêu đếm mũi chỉ tại các thôn bản vùng cao (khu vực Quảng An, Quảng Lâm cũ thuộc xã Quảng Tân mới) và đưa trang phục truyền thống vào các hoạt động ngoại khóa tại trường học.
- Gắn kết phát triển du lịch văn hóa: Biến trang phục truyền thống thành sản phẩm du lịch đặc trưng, thu hút du khách tham gia trải nghiệm mặc trang phục, tìm hiểu nghề thêu tay và chụp ảnh lưu niệm khi ghé thăm các điểm du lịch cộng đồng tại Đầm Hà.

KẾT LUẬN
Bộ trang phục của người Dao Thanh Phán tại Đầm Hà, Quảng Ninh là một kiệt tác thổ cẩm sống động. Bằng sự kiên nhẫn, đôi bàn tay khéo léo và tư duy thẩm mỹ tinh tế, người phụ nữ Dao Thanh Phán đã giữ gìn trọn vẹn bản sắc tộc người qua từng mũi chỉ thêu tay, đóng góp một sắc màu rực rỡ vào kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của địa phương và tỉnh Quảng Ninh
Bài viết: Nguyễn Toan

Để lại một phản hồi