Ẩn mình dưới những tán rừng già vùng Đông Bắc, đặc biệt là trên địa bàn miền núi tỉnh Quảng Ninh, hệ sinh thái dược liệu bản địa không chỉ là “tủ thuốc tự nhiên” chăm sóc sức khỏe cho đồng bào các dân tộc thiểu số mà còn là kho tàng tri thức dân gian vô giá. Từ những vị thuốc bổ gân cốt đến loài “nữ hoàng trà” chè hoa vàng trứ danh, di sản y học cổ truyền nơi đây đang đứng trước cơ hội lớn để bảo tồn và nâng tầm giá trị kinh tế.

Đồng bào các dân tộc vùng Đông Bắc lưu giữ kho tàng tri thức sử dụng cây thuốc nam tự nhiên được truyền qua nhiều thế hệ.
1. Dược liệu quý – Nét đẹp giao thoa giữa tự nhiên và văn hóa bản địa
Vùng Đông Bắc Việt Nam với địa hình núi non trùng điệp, khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa là môi trường lý tưởng cho hàng trăm loài thảo dược quý sinh trưởng. Qua bao đời nay, đồng bào các dân tộc thiểu số như Dao, Tày, Nùng, Sán Dìu, Sán Chỉ… đã biết nương vào rừng, đúc kết nên những kinh nghiệm nhận biết, thu hái và bào chế thuốc nam độc đáo.
Trong đời sống của người dân vùng cao, mỗi chiếc lá, thân cây hay bộ rễ không đơn thuần là nguyên liệu chữa bệnh, mà còn chứa đựng triết lý sống hòa hợp với thiên nhiên và sợi dây gắn kết văn hóa cộng đồng.




Các vị thuốc dân gian sau khi thu hái được đồng bào sơ chế tỉ mỉ theo kinh nghiệm truyền thống để giữ trọn dược tính
2. Điểm danh 8 loài thảo dược tiêu biểu của núi rừng Đông Bắc
Kho tàng dược liệu vùng Đông Bắc vô cùng phong phú, nổi bật nhất là 8 loài cây thuốc gắn liền với đời sống chăm sóc sức khỏe và sinh kế của người dân địa phương:
Nhóm dược liệu hỗ trợ xương khớp, phong thấp
- Cây cốt toái bổ: Còn gọi là tổ rồng, thuộc họ dương xỉ, thường mọc bám trên các vách đá hoặc thân cây cổ thụ trong rừng ẩm ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh. Phần thân rễ được dùng phổ biến trong các bài thuốc dân gian giúp mạnh gân cốt, hỗ trợ điều trị đau lưng, mỏi gối và bong gân.

Cây cốt toái bổ
- Cây lông cu li – Cẩu tích: Loài dương xỉ thân gỗ đặc biệt với lớp lông tơ màu vàng óng bao phủ phần thân rễ. Cây phân bố tại các khe núi, rừng ẩm ở Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng, Lào Cai. Trong Đông y và kinh nghiệm bản địa, thân rễ cẩu tích là vị thuốc chủ lực giúp trừ phong thấp, bổ can thận và giảm đau nhức xương khớp.

Cây lông cu li – Cẩu tích
- Cây ngũ gia bì gai: Là loài cây bụi leo có gai mọc ven rừng ẩm. Phần vỏ thân và vỏ rễ chứa nhiều hoạt chất quý, thường được đồng bào dùng sắc uống hoặc ngâm rượu để hỗ trợ giảm đau nhức xương khớp, phong thấp và tăng cường thể lực.

Cây ngũ gia bì gai
Nhóm dược liệu thanh nhiệt, giải độc và hỗ trợ hô hấp
- Cây cơm cháy: Mọc hoang nhiều ở en suối, sườn đồi ẩm mát tại các tỉnh miền núi phía Bắc. Theo tri thức dân gian, hoa và lá cây được ứng dụng trong các bài thuốc hỗ trợ đường hô hấp, giải cảm và tiêu viêm. (Lưu ý: Cần phân biệt rõ bộ phận dùng và liều lượng theo hướng dẫn của thầy thuốc do một số bộ phận tươi của cây có thể gây kích ứng tiêu hóa).

Cây cơm cháy
- Cây thổ phục linh: Loài dây leo mọc phổ biến ở vùng đồi núi, rừng thưa tại Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng. Thân rễ (củ) thổ phục linh có vị ngọt, tính bình, là vị thuốc thanh nhiệt, giải độc, trừ thấp và hỗ trợ điều trị các chứng rôm sảy, mẩn ngứa, đau khớp hiệu quả.

Cây thổ phục linh
Nhóm dược liệu đặc hữu mang lại giá trị kinh tế cao:
- Ba kích tím: Là loài dây leo đặc sản nổi tiếng của vùng đất Quảng Ninh (đặc biệt là huyện Ba Chẽ). Phần rễ củ ba kích tím có công dụng bồi bổ cơ thể, mạnh gân cốt và bổ thận tráng dương theo y học cổ truyền. Ngày nay, ba kích tím đã trở thành cây trồng chủ lực mang lại nguồn thu nhập cao cho người dân.

Ba kích tím
- Chè hoa vàng: Được mệnh danh là “nữ hoàng của các loài trà”, sinh trưởng tự nhiên dưới tán rừng ẩm ven suối tại Quảng Ninh (tập trung nhiều ở Ba Chẽ, Tiên Yên, Hạ Long). Hoa và lá chè chứa hàm lượng cao các hoạt chất polyphenol, flavonoid có tác dụng chống oxy hóa, hỗ trợ ổn định huyết áp và tim mạch.

Chè hoa vàng
- Cây hồi: Cây thân gỗ thường xanh được trồng tập trung nhiều nhất tại Lạng Sơn, Cao Bằng và một số vùng giáp ranh. Quả hồi hình ngôi sao 8 cánh chứa tinh dầu thơm nồng, vừa là gia vị không thể thiếu trong ẩm thực truyền thống, vừa là vị thuốc giúp ôn trung, tán hàn và kích thích tiêu hóa.

Cây hồi
3. Báo động nguy cơ cạn kiệt nguồn gen dược liệu tự nhiên
Bên cạnh giá trị chăm sóc sức khỏe cộng đồng và phát triển kinh tế, tài nguyên dược liệu vùng Đông Bắc đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Tình trạng khai thác tận diệt, thu hái tự phát theo kiểu “bứng cả gốc” để bán cho thương lái khiến nhiều loài cây thuốc quý như ba kích rừng, chè hoa vàng tự nhiên hay cẩu tích suy giảm nghiêm trọng, đứng trước nguy cơ cạn kiệt.
Đáng lo ngại hơn, khi nguồn cây thuốc tự nhiên biến mất và nhịp sống hiện đại thay đổi, kho tàng tri thức nhận diện và phối hợp các bài thuốc gia truyền của các ông lang, bà mế người Dao, Tày, Sán Chỉ cũng đứng trước nguy cơ thất truyền.
4. Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị y học bản địa bền vững
Để bảo vệ nguồn tài nguyên vô giá này gắn với mục tiêu phát triển kinh tế xanh của vùng Đông Bắc và tỉnh Quảng Ninh, cần triển khai đồng bộ các giải pháp thiết thực:
- Quy hoạch vùng trồng tập trung: Khuyến khích người dân chuyển từ khai thác tự nhiên sang nhân giống, trồng và bảo tồn các loài dược liệu đặc hữu (như ba kích tím, chè hoa vàng, thổ phục linh) dưới tán rừng.
- Sưu tầm và số hóa tri thức dân gian: Tổ chức ghi chép, hệ thống hóa các bài thuốc quý của đồng bào các dân tộc thiểu số để lưu truyền cho thế hệ trẻ, tránh mai một bản sắc văn hóa.
- Kết hợp y học cổ truyền và khoa học hiện đại: Đẩy mạnh nghiên cứu, kiểm nghiệm dược tính và chuẩn hóa quy trình chế biến sâu để tạo ra các sản phẩm OCOP chất lượng cao, nâng tầm thương hiệu dược liệu vùng Đông Bắc trên thị trường trong nước và quốc tế.

Mô hình trồng chè hoa vàng dưới tán rừng ở Ba Chẽ
Bảo tồn các cây thuốc, bài thuốc dân gian vùng Đông Bắc không chỉ là giữ gìn một nguồn tài nguyên sinh học quý giá, mà còn là bảo vệ “linh hồn” tri thức văn hóa của cộng đồng các dân tộc thiểu số – những người bao đời nay vẫn lặng lẽ giữ rừng và giữ gìn tinh hoa y học của cha ông.

Để lại một phản hồi