Trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào dân tộc Tày tại Quảng Ninh, nghệ thuật hát Then luôn đi liền với tiếng đàn Tính ngân vang. Đằng sau dáng hình mộc mạc của nhạc cụ ấy là cả một kỳ công chế tác thủ công mang đậm tri thức dân gian, thể hiện tâm huyết, sự tỉ mỉ và tình yêu văn hóa dân tộc sâu sắc của các nghệ nhân vùng cao Bình Liêu.

I. Đàn Tính – Nhạc cụ biểu tượng của tâm hồn người Tày
Đối với người Tày ở Quảng Ninh, hát Then từ lâu đã trở thành một nét đẹp truyền thống mang đậm dấu ấn tâm linh và bản sắc dân tộc. Mỗi khi lời Then cất lên, tiếng đàn Tính lại hòa quyện, đưa con người đến gần hơn với thế giới tâm linh, gửi gắm ước nguyện về một cuộc sống bình an, ấm no.
Trong quan niệm tín ngưỡng, đàn Tính được xem là vật thiêng kết nối giữa con người với thần linh. Để làm nên một cây đàn có âm thanh trong trẻo, vang vọng, người nghệ nhân phải gửi gắm vào đó sự khéo léo, kinh nghiệm lâu năm và sự am hiểu sâu sắc về âm nhạc truyền thống. Nghề chế tác đàn Tính vì thế không chỉ tạo ra một nhạc cụ biểu diễn mà còn giữ vai trò cốt lõi trong việc bảo tồn các giá trị văn hóa lâu đời của cộng đồng.
II. Nguyên liệu tự nhiên – Sự tinh tế trong lựa chọn quả bầu
Điểm độc đáo của cây đàn Tính người Tày Bình Liêu bắt nguồn từ những nguyên liệu mộc mạc, gần gũi với thiên nhiên như quả bầu khô, tre, gỗ và dây tơ (hoặc dây cước). Trong đó, bầu đàn là bộ phận quan trọng nhất quyết định độ vang của âm thanh.
- Tiêu chuẩn chọn quả bầu: Người thợ phải tìm những quả bầu già, dáng tròn đều, vỏ dày, không bị nám hay lồi lõm.
- Quy trình xử lý công phu: Quả bầu sau khi thu hái được ngâm nước từ 8 đến 10 ngày để phần ruột phân hủy hoàn toàn, sau đó làm sạch, phơi khô rồi mới cắt tạo hình. Sự cẩn trọng này đòi hỏi kinh nghiệm dày dặn, bởi quả bầu chưa đủ độ già sẽ không thể tạo ra âm thanh tròn và trong như ý muốn.

Bên cạnh quả bầu, cần đàn được chế tác từ các loại gỗ nhẹ nhưng thẳng và chắc (như gỗ dâu hoặc gỗ boóc láp), mặt đàn dùng mo tre hoặc gỗ ngô đồng xẻ mỏng, kết hợp cùng dây đàn (trước đây làm bằng tơ, nay dùng dây cước) để tạo nên một tổng thể hài hòa mang đậm dấu ấn bản địa.

III. Quy trình chế tác và hiệu chỉnh âm thanh thủ công
Để hoàn thiện một cây đàn Tính, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn đòi hỏi sự kiên nhẫn tuyệt đối:
- Xử lý hộp cộng hưởng: Quả bầu sau khi ngâm nước, làm sạch và phơi khô sẽ được cắt tạo mặt phẳng để ghép khít với mặt đàn, tạo nên buồng cộng hưởng chuẩn xác.
- Lắp ráp thân đàn: Cần đàn làm từ gỗ nhẹ được đục đẽo, đo đạc chuẩn kích thước để lắp ráp cùng bầu đàn và cố định hệ thống dây. Điểm khác biệt của đàn Tính người Tày Bình Liêu là thường có 2 dây, tạo nên âm sắc đặc trưng riêng so với một số địa phương sử dụng 3 dây.
- Hiệu chỉnh âm thanh: Đây là công đoạn mang tính quyết định thể hiện tay nghề của nghệ nhân. Dựa vào đôi tai tinh nhạy và kinh nghiệm lâu năm, người thợ trực tiếp lắng nghe, tinh chỉnh độ căng của dây, vị trí ngựa đàn và độ cộng hưởng cho đến khi âm thanh đạt độ hài hòa, ngân vang, hòa quyện hoàn hảo với giọng hát Then.

IV. Giá trị tâm linh và nghệ thuật trong đời sống cộng đồng
Tiếng đàn Tính vang lên trong các dịp lễ hội lớn của đồng bào như Lễ Cầu Mùa, Lễ Lồng Tồng, Lễ Cấp Sắc hay hội xuân đình Lục Hồn. Khi tiếng đàn hòa quyện cùng tiếng xóc nhạc và lời hát Then trầm bổng, không gian văn hóa tâm linh của người Tày trở nên vô cùng linh thiêng và cuốn hút. Đặc biệt, việc duy trì nghề chế tác thủ công giúp giữ gìn nguyên bản các thang âm cổ truyền, tránh bị lai tạp bởi các loại hình âm nhạc hiện đại.

V. Công tác bảo tồn nghệ nhân và trao truyền cho thế hệ trẻ
Trước thực tế số lượng nghệ nhân cao niên nắm giữ bí quyết chế tác ngày càng thu hẹp, chính quyền xã Bình Liêu đã triển khai nhiều giải pháp thiết thực để bảo tồn di sản.
- Tuyên truyền và nâng cao nhận thức: Khơi dậy niềm tự hào cộng đồng về giá trị của đàn Tính và nghệ thuật hát Then.
- Tổ chức lớp học truyền dạy: Khuyến khích, hỗ trợ các nghệ nhân ưu tú trực tiếp truyền dạy kỹ năng làm đàn và biểu diễn cho thế hệ trẻ qua các lớp học ngoại khóa tại địa phương.
- Gắn bảo tồn với du lịch văn hóa: Đưa trải nghiệm chế tác đàn Tính và thưởng thức hát Then vào các tour du lịch cộng đồng, giúp du khách trực tiếp khám phá quy trình làm đàn thủ công.

Những nỗ lực không mệt mỏi ấy không chỉ cứu vãn nghề thủ công truyền thống khỏi nguy cơ mai một, mà còn tiếp lửa đam mê, bồi đắp ý thức trách nhiệm cho thế hệ trẻ trong sứ mệnh gìn giữ “hồn cốt” văn hóa dân tộc Tày trên vùng cao biên cương Quảng Ninh.
Bài viết: Nguyễn Toan

Để lại một phản hồi