CÂY ĐÀN TÍNH CỦA NGƯỜI TÀY Ở BÌNH LIÊU, QUẢNG NINH: “CẦU NỐI TÂM LINH” VÀ LINH HỒN VÙNG CAO

Spread the love

Được ví như “Sa Pa của Quảng Ninh”, miền núi biên giới Bình Liêu không chỉ sở hữu thiên nhiên kỳ vĩ, những cung đường tuần tra nên thơ mà còn là nơi lưu giữ trọn vẹn bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc Tày. Trong đời sống tinh thần ấy, cây đàn Tính (tính tẩu) giữ vị trí độc tôn như một “cầu nối tâm linh” giữa con người với đất trời, là tiếng lòng thổn thức của bao thế hệ người dân.

Bình Liêu không chỉ nổi tiếng với cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ mà còn là cái nôi nuôi dưỡng văn hóa truyền thống của đồng bào Tày.

I. Không gian văn hóa Bình Liêu và vị trí của đàn Tính

1. Không gian văn hóa Bình Liêu

Nằm ở phía Đông Bắc thành phố Quảng Ninh, xã Bình Liêu mang đậm nét đặc trưng của vùng cao biên giới với những dải ruộng bậc thang uốn lượn, mùa hoa cỏ lau trắng muốt và nhịp sống bình dị của đồng bào các dân tộc thiểu số, trong đó chiếm đa số là đồng bào dân tộc Tày.

2. “Cầu nối tâm linh” trong đời sống tinh thần

Đối với người Tày ở Bình Liêu, cây đàn Tính không đơn thuần là một nhạc cụ giải trí thông thường mà được xem là “cầu nối tâm linh” thiêng liêng giữa con người với thần linh, trời đất. Âm hưởng trầm đục, vang xa của tiếng đàn mang đậm hơi thở núi rừng Đông Bắc, luôn gắn liền với các nghi lễ Then truyền thống và những làn điệu dân ca ngọt ngào tình quê.

II. Cấu tạo và nghệ thuật chế tác đàn Tính thủ công

1. Các bộ phận chính của cây đàn Tính

Một cây đàn Tính truyền thống của người Tày Bình Liêu được chế tác hoàn toàn thủ công từ những vật liệu tự nhiên quen thuộc, gồm 3 phần chính:

  • Bầu đàn (Kém tính): Thường làm bằng quả bầu khô lâu năm được bổ đôi một phần để làm mặt đàn. Nghệ nhân phải chọn quả tròn đều, vỏ dày và già để đảm bảo độ vang tốt nhất.
  • Cần đàn (Sáy tính): Làm từ các loại gỗ nhẹ nhưng chắc chắn (như gỗ dâu, gỗ mận hoặc gỗ xoan), chiều dài từ 90cm đến 1,1m, đẽo gọt thon dần và uốn cong nhẹ ở đỉnh.
  • Dây đàn (Sài tính): Trước kia dùng tơ tằm se lại, nay thường thay thế bằng dây cước hoặc dây dù để tăng độ bền và tạo âm thanh sắc nét. Đàn thường có 2 hoặc 3 dây.
Cấu tạo chi tiết các bộ phận của cây đàn tính truyền thống

2. Sự tỉ mỉ và bí quyết truyền đời của nghệ nhân

Để làm ra một cây đàn Tính đạt chuẩn, đòi hỏi người thợ phải có kinh nghiệm lâu năm và sự kiên nhẫn tuyệt đối. Từ khâu chọn quả bầu sao cho tiếng kêu không bị đục, đến việc khoét lỗ âm thanh trên mặt gỗ dán vào bầu đàn, tất cả đều tuân theo những bí quyết được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

III. Vai trò của đàn Tính trong nghi lễ Then và đời sống sinh hoạt

1. Đàn tính trong thực hành tín ngưỡng Then

Trong các nghi lễ Then (di sản đã được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại), cây đàn Tính là vật phẩm không thể tách rời. Thầy Then (hoặc bà Then) vừa múa chầu, vừa gảy đàn Tính để dẫn dắt lời cúng, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và bình an cho bản làng. Tiếng đàn lúc này mang sức mạnh tâm linh thiêng liêng, xua đuổi tà khí và kết nối với các đấng tối cao.

Tiếng đàn Tính là phương tiện giao cảm tâm linh không thể thiếu trong các nghi lễ Then truyền thống.

2. Đàn tính trong sinh hoạt văn nghệ dân gian và tình yêu

Bên cạnh tín ngưỡng, đàn Tính còn là người bạn tri âm trong đời sống thường nhật. Vào những đêm trăng sáng hay trong các phiên chợ xuân, tiếng đàn Tính lại vang lên hòa quyện cùng những làn điệu Sli, Lượn – nơi các nam thanh nữ tú gửi gắm tình yêu đôi lứa và ca ngợi quê hương đổi mới.

IV. Công tác bảo tồn và phát huy giá trị đàn Tính tại Bình Liêu

1. Thách thức trong việc gìn giữ di sản

Trước sự phát triển mạnh mẽ của đời sống hiện đại và các loại hình giải trí số, số lượng nghệ nhân biết chế tác và sử dụng thành thạo đàn Tính ngày càng thu hẹp, phần lớn là các cụ cao tuổi. Nguy cơ mai một các bài bản Then cổ và kỹ năng làm đàn đang là bài toán cấp thiết đặt ra cho chính quyền và đồng bào Bình Liêu.

2. Những nỗ lực thiết thực từ địa phương

Nhằm vực dậy và lan tỏa giá trị di sản, xã Bình Liêu đã triển khai nhiều hoạt động đồng bộ:

  • Đưa đàn Tính vào trường học: Xây dựng các câu lạc bộ văn hóa cộng đồng và tổ chức lớp học truyền dạy cho thế hệ trẻ.
  • Phát huy vai trò nghệ nhân: Tổ chức các lớp truyền dạy trực tiếp do các nghệ nhân ưu tú hướng dẫn.
  • Gắn với phát triển du lịch: Đưa tiếng đàn Tính và không gian văn hóa Tày trở thành điểm nhấn đặc sắc trong các sự kiện du lịch lớn như Hội hoa sở hay Tuần Văn hóa – Thể thao các dân tộc Bình Liêu.
Các lớp học truyền dạy đàn Tính trong trường học giúp thắp lửa đam mê và tiếp nối ngọn lửa văn hóa cho thế hệ trẻ.

V. Lời kết

Cây đàn Tính không chỉ là một biểu tượng âm nhạc độc đáo mà chính là linh hồn, là bản sắc không thể tách rời của đồng bào dân tộc Tày tại Bình Liêu, Quảng Ninh. Giữ gìn cây đàn Tính cũng chính là giữ gìn ngọn lửa truyền thống, làm phong phú thêm bức tranh đa văn hóa của vùng đất biên cương Đông Bắc. Trong tương lai, tiếng đàn Tính vẫn sẽ mãi ngân vang giữa núi rừng Bình Liêu, trở thành niềm tự hào và sức mạnh gắn kết cộng đồng trên hành trình đón chào du khách gần xa.

Bài viết: Nguyễn Toan

Hãy bình luận đầu tiên

Để lại một phản hồi

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiện thị công khai.


*