Trong bức tranh văn hóa đa sắc màu của các dân tộc sinh sống tại các xã, phường miền Đông thành phố Quảng Ninh, người Dao Thanh Y nổi bật với những giá trị văn hóa truyền thống độc đáo, được lưu giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Bắt nguồn từ triết lý sống hòa hợp với thiên nhiên và tín ngưỡng hướng về tổ tiên, trang phục truyền thống của người Dao Thanh Y không đơn thuần là trang phục thường ngày, mà còn là một “cuốn sử thi bằng thổ cẩm”, ghi dấu bản sắc tộc người, thẩm mỹ tinh tế và chiều sâu lịch sử văn hóa của cộng đồng.
I. Nghệ thuật tạo tác và nghệ thuật thêu thủ công
1. Kỹ thuật nhuộm chàm
Nền tảng của bộ trang phục là chất liệu vải bông tự nhiên nhuộm chàm truyền thống:
Quy trình chế tác: Vải tơ bông được ngâm nhiều lần trong thùng cao đun từ cây chàm tươi kết hợp nước vôi và tro bếp. Vải trải qua hàng chục chu kỳ ngâm – phơi kéo dài nhiều tuần để đạt được sắc đen chàm ánh xanh đậm đà, bền màu.
Sắc chàm không chỉ tạo nên vẻ đẹp mộc mạc, trầm mặc và đậm đà bản sắc dân tộc cho bộ trang phục, mà còn mang ý nghĩa thiết thực trong đời sống. Màu nhuộm tự nhiên này góp phần hạn chế ẩm mốc, xua đuổi côn trùng, giúp đồng bào Dao Thanh Y thêm thuận tiện, an tâm trong những chuyến đi rừng hay khi lao động trên nương rẫy.
2. Kỹ thuật thêu đếm mũi chỉ từ mặt trái
Một trong những đỉnh cao nghệ thuật thủ công của phụ nữ Dao Thanh Y là kỹ thuật thêu đếm mũi chỉ từ mặt trái. Người thợ thêu hoàn toàn không vẽ mẫu hay phác thảo trước lên vải. Nhờ trí nhớ, sự tỉ mỉ và việc đếm chính xác từng sợi dệt từ mặt sau, các họa tiết hoa văn tự nổi lên sắc nét ở mặt trước.


Hình ảnh cận cảnh mặt trước của chiếc khăn đội đầu truyền thống của phụ nữ Dao Thanh Y khi đang trong quá trình thêu hoàn thiện.
II. CHI TIẾT CẤU TRÚC TRANG PHỤC NỮ GIỚI DAO THANH Y
Trang phục nữ giới Dao Thanh Y gây ấn tượng bởi vẻ đẹp cầu kỳ, tinh tế và sự phối hợp hài hòa giữa các bộ phận như mũ/khăn đội đầu, áo dài, yếm, quần đùi, dây lưng và xà cạp, tạo nên nét duyên dáng, độc đáo và đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc.
Khăn đội đầu – điểm nhấn trong trang phục phụ nữ Dao Thanh Y

Khăn đội đầu là một trong những bộ phận tạo nên nét đặc trưng trong trang phục truyền thống của phụ nữ Dao Thanh Y. Cấu trúc khăn gồm khăn vuông bên trong và mũ đội đầu bên ngoài, kết hợp cùng các chi tiết trang sức bạc và chùm tua len màu sắc nổi bật.
Khăn vuông (khăn trong) là mảnh vải trắng có kích thước khoảng 40 × 40 cm. Phần tâm khăn được thêu họa tiết ngôi sao tám cánh bằng chỉ đen và đỏ, tạo điểm nhấn nổi bật trên nền vải. Bao quanh tâm khăn là những đường kẻ sọc song song cùng các đốm hoa nhỏ viền theo mép, thể hiện sự tỉ mỉ trong kỹ thuật thêu thủ công.
Bên ngoài khăn vuông là mũ đội đầu được tạo hình từ khung gấp cứng, phủ vải chàm đen. Phần đỉnh mũ được trang trí bằng đồng bạc hoặc bông hoa bạc tám cánh chạm khắc thủ công, với núm nhô lên ở chính giữa. Hai bên mũ đính những chùm tua rua bằng len màu đỏ hồng, buông xuống hai bên tai, góp phần làm tăng vẻ duyên dáng và nổi bật cho tổng thể trang phục.

Áo dài tà lệch
Áo dài tà lệch là nét đặc trưng trong trang phục phụ nữ Dao Thanh Y. Áo dài gần sát gót, ghép từ bốn mảnh vải khổ hẹp, xẻ tà hai bên hông. Cổ áo xẻ ngực, không dùng khuy cài. Điểm độc đáo là vạt phải ngắn ngang đùi, vạt trái và vạt sau dài hơn, được cố định bằng dây lưng, tạo vẻ duyên dáng và riêng biệt.
Dải tua rua cổ áo
Nẹp cổ kéo dài xuống ngực, thêu hoa văn hình chữ Vạn hoặc răng cưa. Hai bên mép cổ đính hạt cườm trắng, xanh cùng 10–12 chùm tua rua len màu hồng hoặc đỏ. Những dải tua rua buông rủ, khẽ đung đưa, tạo nét mềm mại và sinh động cho trang phục.
Cửa tay áo
phần cửa tay áo được trang trí bằng hai mảng vải thổ cẩm màu xanh dương và đỏ tươi, nổi bật với các họa tiết hoa lá nhiều màu sắc. Sự phối hợp hài hòa giữa màu sắc và hoa văn tạo điểm nhấn rực rỡ, thể hiện nét tinh tế, khéo léo trong nghệ thuật trang trí trang phục phụ nữ Dao Thanh Y.


Yếm
Yếm có dạng hình thang cân, làm từ vải trắng diềm bâu. Trên yếm thêu hoa văn hình quả núi hoặc mặt trời với các màu đỏ, đen, xanh, vàng, tạo điểm nhấn nổi bật cho bộ trang phục.
Dây lưng
Dây lưng được buộc quanh eo để cố định vạt áo dài tà lệch, giúp trang phục gọn gàng, cân đối và tôn lên nét duyên dáng của người phụ nữ Dao Thanh Y.
Quần
Quần có dáng ống rộng, đũng sâu, thường gọi là quần chân què. Chiều dài khoảng 35–45 cm, ngang đùi hoặc chạm phía trên xương bánh chè. Gấu quần được may nép dải vải xanh da trời rộng 2–3 cm, tạo điểm nhấn màu sắc hài hòa.
Xà cạp quấn chân
Sử dụng dải vải chàm đen dài 1,2–1,5 m quấn chặt từ cẳng chân lên đến sát gấu quần đùi. Chi tiết này giúp bảo vệ đôi chân trước bụi rậm, gai cào khi đi rừng và tạo dáng vẻ gọn gàng, khỏe khoắn.

III. CHI TIẾT CẤU TRÚC TRANG PHỤC NAM GIỚI DAO THANH Y
Áo nam (Páo sỉnh)
Áo nam Dao Thanh Y có dáng ngắn, màu chàm đen, cổ đứng và mở ngực, được đơm các hàng khuy đỏ nổi bật. Áo có thiết kế đơn giản, phần thân suông rộng, kết hợp với những đường viền đỏ trang trí dọc nẹp áo và cổ tay. Sự phối hợp giữa sắc chàm trầm và họa tiết đỏ tạo nên vẻ đẹp mộc mạc, khỏe khoắn nhưng vẫn mang đậm nét đặc trưng của trang phục truyền thống người Dao Thanh Y.
Quần nam
Quần nam Dao Thanh Y có màu đen, dáng ống rộng, kết hợp cùng áo chàm ngắn tạo nên vẻ ngoài giản dị, khỏe khoắn. Quần được thiết kế rộng rãi, thuận tiện cho các hoạt động sinh hoạt và lao động thường ngày, góp phần làm nổi bật nét mộc mạc của trang phục nam giới truyền thống.

IV. Ý NGHĨA HOA VĂN VÀ TÍN NGƯỠNG TÂM LINH

Tông màu chàm đen (nền)
Sắc chàm đen được nhuộm từ cây chàm thiên nhiên, tượng trưng cho đất đai, núi rừng hùng vĩ. Đồng thời thể hiện nét trầm tĩnh, kín đáo của người Dao.
Sắc đỏ, hồng, vàng
Các gam màu nổi bật tượng trưng cho sức sống mạnh mẽ, ngọn lửa ấm áp, niềm vui và sự may mắn. Chúng còn tạo điểm nhấn rực rỡ trên nền chàm đen.
Ngôi sao tám cánh
Họa tiết ngôi sao tám cánh đại diện cho tám hướng của vũ trụ. Biểu tượng này thể hiện sự hòa hợp giữa trời, đất và con người.
Hình răng cưa / Quả núi
Họa tiết mô phỏng hình ảnh núi rừng bao bọc bản làng. Mang ý nghĩa như lá chắn tâm linh, bảo vệ con người trước những điều không may.
Chữ Vạn và sọc ngang
Tượng trưng cho các dòng sông, nguồn nước và sự vận động của tự nhiên. Đồng thời gửi gắm ước vọng về sự vĩnh cửu, may mắn nối tiếp.
Chùm tua rua và cườm
Là dấu hiệu nhận diện đặc trưng trên trang phục nữ Dao Thanh Y. Những chùm tua rua và hạt cườm góp phần tôn lên vẻ đẹp duyên dáng, mềm mại của người phụ nữ.

V. TRANG PHỤC TRONG NGHI LỄ VÀ BẢO TỒN ĐỊA PHƯƠNG
Trang phục trong nghi lễ và cưới hỏi
Trang phục Cô dâu:

Áo dài tà lệch thêu tay: Cô dâu mặc bộ trang phục truyền thống cầu kỳ và đẹp nhất do chính mình (hoặc mẹ, chị, cô, dì) tự tay thêu dệt trước khi đi lấy chồng. Vẫn giữ cấu trúc áo dài tà lệch nhuộm chàm đen, cổ xẻ ngực, hai thân trước ngắn hơn thân sau (vạt phải ngắn hơn vạt trái) và cố định bằng dây lưng thổ cẩm dệt nhiều màu.
Tua rua, cườm và trang sức bạc: Phần nẹp cổ liền nẹp ngực được viền vải trắng, thêu chỉ đỏ và xanh rực rỡ. Dọc nẹp áo móc dày nhiều chuỗi hạt cườm (xanh lá, trắng) nối với các chùm tua rua len màu đỏ hoặc hồng tím buông rủ mềm mại. Cô dâu đeo thêm bộ trang sức bạc đặc trưng gồm vòng cổ (lồng nhẫn), vòng tay và xà tích.
Mũ chàm và khăn che mặt: Trên đầu cô dâu đội mũ khung cứng phủ vải chàm đính hoa bạc tám cánh ở đỉnh, kết hợp các dải tua rua hồng tím thả dài hai bên. Đặc biệt, trước khi về nhà chồng và làm lễ kết duyên, cô dâu đội thêm chiếc khăn che mặt thêu chỉ ngũ sắc rực rỡ (và chỉ được bỏ khăn sau khi thầy cúng cùng ông mối làm lễ xong).

Trang phục Chú rể:


Hình ảnh chú rể trong trang phục cưới truyền thống của dân tộc Dao Thanh Y, đội mũ vải thêu hoa văn và cầm ô đen trong nghi lễ rước dâu.
Chú rể mặc bộ áo truyền thống màu chàm đen (áo ngắn cổ đứng đơm hàng khuy đỏ hoặc áo dài lễ phục thêu hoa văn đơn giản) phối cùng quần đen ống rộng cạp lá tọa.
Trên đầu chú rể đội chiếc mũ vải thêu hoa văn và trên tay luôn mang theo một chiếc ô màu đen trong suốt quá trình rước dâu.
Trang phục Nghi lễ Cấp sắc (Lễ công nhận sự trưởng thành của nam giới):
Trong lễ Cấp sắc (lễ đặt tên âm – di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của người Dao Thanh Y Quảng Ninh), các thầy cúng (thầy tào) và người thụ lễ mặc áo dài lễ phục màu đỏ hoặc chàm đen thêu hoa văn rồng, phượng, thần linh tinh xảo.
Trên đầu đội mũ lễ thêu hoa văn đặc trưng, thể hiện sự trang nghiêm và lòng thành kính đối với tổ tiên, Ngọc Hoàng và Bàn Vương.

V. KẾT LUẬN
Trang phục truyền thống của người Dao Thanh Y ở miền Đông Quảng Ninh không chỉ là biểu tượng của vẻ đẹp thẩm mỹ và bản sắc dân tộc mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa, lịch sử và tâm linh sâu sắc. Từ sắc chàm mộc mạc, những đường thêu tinh xảo đến các bộ trang phục trong nghi lễ cưới và lễ cấp sắc, mỗi chi tiết đều góp phần phản ánh đời sống tinh thần phong phú cùng những phong tục được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Trong dòng chảy của thời đại, việc gìn giữ và phát huy giá trị trang phục truyền thống không chỉ là trách nhiệm của cộng đồng người Dao Thanh Y mà còn là sự chung tay của thế hệ trẻ và toàn xã hội. Bảo tồn những nét đẹp ấy chính là gìn giữ di sản văn hóa quý báu của dân tộc, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa Việt Nam và lan tỏa những giá trị truyền thống đến mai sau.
Bài viết: Nguyễn Toan

Để lại một phản hồi